بەهدینی - مالپەرا بەدەل بۆسەلی

مەم و زین، ئەحمەدێ خانی، هزرا نەتەوەیی و نهێناییێن دەستانێ

د ڤێ نڤیسارێ دا ئەم دێ بەرێ خۆ بدن ناڤەرۆکا دەستانا (مەم و زین)ێ یا نەتەوەیی. نهێنی، شیفرە، ماتێماتیک ی تایبەتییێن دەستانا مەم و زین. چما دەستان ل سەر بنگەها ١٠ێ هاتییە دروستکرن؟ گەلۆ بەندێن نەتەوەیی دە مەم و زینا رەسەن دە هەنە؟ واتەیا هەر ١٠ ناڤێن د دەستانێ دە چینە؟ چ پەیوەندییا مەم و زینێ ب پیتاگۆرس ، موسا پێخەمبەر و ئیبرانییان ڤە هەیە؟ ئایا دەرئەنجاما مەم و زینێ مۆنادە؟ مۆناد چییە؟ ئەمێ بەرسڤا ڤان پرسان بدین.

ئارمانجا ئەحمەدێ خانی چ بو؟ چما دەستانا مەم و زینێ نڤیسی؟

ئەحمەدێ خانی د مەم و زینێ دە وها دبێژە:

ئەز مامە د حکمەتا خودێدا
کرمانج د دەولەتا دنێدا.

ئایا بـ چ وەجهی مانە مەحروم
بلجوملە ژ بۆ چ بونە مەحکوم.

گەر دی هەبوا مە ئیتیفاقەك
ڤێکرا بکرا مە ئینقیادەك.

روم و عەرەب و عەجەم تەمامی
هەمیا ژ مەرا دکر غولامی.

تەکمیل دکر مە دین و دەولەت
تەحلیل دکر مە عیلم و حیکمەت.

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

ئەحمەدێ خانی باڤێ کوردینییێیە؛ کەنیا وەلاتپارێزییێیە. د بەرهەما خۆ یا بێهاڤل دە، ل جیهانێ بەری هەرکەسێ وی رامانا دەولەتا نەتەوەیی وەکی پرۆژە پێشکێش کر. رامانا کوردایەتییێ ب چیرۆکا ئەڤینێ خەملاند و ل دلێ مللەتێ کورد دا نەقشاند.

ناڤەرۆکا دەستانا مەم و زین هەم ئەڤینی هەم ژی نەتەوەییە.

مەم و زین چەند دەستانا ئەڤینییێ بە، ئەوچەند پرۆژەیا کوردان یا کۆمالی و سییاسییە. ب فەلسەفە و زانیارییا کور، بانگا هشیارییێ بۆ گەلێ خەوکور کر حشمەندی بۆ کوردێ ل بەر دەڤێ گور…

ئەحمەدێ خانی: مەم و زین بەهانەیە

خانی دبێژە:

شەرها خەما دل بکم ئەفسانە
زین و مەمێ دکم بەهانە

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

ژ ڤێ بەندێ دییارە کو ب بەهانە و هنجەتا ئەشقا مەم و زینێ خانی دخوازە مە ژ خەوا گران هشیار بکە و ژ داگرکەران رزگار بکە. ئەڤ بەند ئاشکرا دکن کو دلدارییا مەم و زین ژ ئەشقو ئەڤینا ژن و مێرەکێ زێدەترە بۆ ئارمانجا نەتەوەیی هێجەتە.

فەلسەفە، دیرۆک و رامانا مەم و زینێ

دەما ئەم مەم و زینێ دخوینین دبینین کو خانی، دیرۆک و چاندا کوردان گەلەک باش دزانە. های ژ هەم رامانا ئیسلامێ و هەم پێشکەتنێن ل ئەورۆپا هەیە.

کۆماگەنە، میرداد و ئیپەرەتۆرییا رۆمەیێ

کێمزێدە بەری ٧٠٠ سال بەری ئەحمەدێ خانی، میرێ قرالێ کوردان (میرداد)ی ژ چاندا رۆژهلات و رۆژئاڤا ل (کۆماگەنە)یێ شارستانییەکا تێکەل و پێکڤەژییانێ پێک ئانی بوو. ناڤێ وێ دەولەتا پێشییێن کوردان ئاڤا کرییە (کۆماگەنە) بو. مانەیا ڤی ناڤی (کۆما کنێتەیان) ئانکۆ کۆما قەوم و نیژادانە. گەلەک مللەتێن جودا ل کۆماگەنەیێ پێکڤە دژییان و ل ڤی وەلاتی چاندا پێکڤەژییانێ پێشکەتی بوو. لەوما ئیمپەرەتۆرییا رۆما یا پرانییا جیهانێ داگیرکرییە سالێن پر درێژ نکارییا تەنێ باژاردەولەتا کۆماگەنەیێ بشکێنە و هلوەشینە. ژ بەر کو کۆماگەنە ل سەر بنگەها مپناد و پێکڤەژییانێ ب رێڤە دچو.

ئەم دێ د بەردەوامییا ڤێ گیۆتارێ دە بەحسا مۆنادێ بکین.

ئەحمەدێ خانی مێژو باش دزانی لەوما یەکتی و زانیاری پێکڤە پێشنییار کرییە.

ناسنامەیا کوردان و مەم و زین؟

خانی ب رامانا ئازادی و خوەشحالییێ دەست ب دەستانێ دکە. ناسنامە و دەردێن مرۆڤان دهێنە پێش جاڤان و ئیسپات دکە کو چارەسرییا دەردێ کوردان یەکت و زانیاریە.

ژ جیهانا مرۆڤاهییێ گەلێ خوە دکە نمونە و تەئۆرییا خوە ب سینەریۆیەکێ تاقی دکە. ل هەر قۆناخێ دا ب ناسنامە و زمانێ کوردان، دەرد و دەرمانانێ ئزادی و رزگارییێ، عەدالەت و پێکڤەژییانێ پشکێش دکە.

شانۆیا مەم و زینێ ل ناڤەندا کوردستانێ ئانگۆ ل جزیرا بۆتان دەرباس دبە.

دەستانا ب فەداکاری، یەکتی، دلسۆزی، ئازادی و هێڤییێ هاتییە ڤەهیناندن، ب شیرەت و دەرمانێن یەکتی و زانیاریێ بەردەوام دکە.

ماتماتیکا مەم و زینێ

خانی دەستان ب شێوەیێ ١٠ کتەیی پێشکێش کرییە و د دەستانێ دە ١٠ ناڤ (هەجە) نڤیساندییە. ب ڤی رەنگی دەستان ل سەر ماتەماتیکا ١٠ێ هاتییە سازکرن.

وەکی نمونە ئەم بەرێ خۆ بدەین بەندەکا ژ دەستانێ:

یەعنی نە ژ قابل و فەقیری
بەلکی ب تەعەسوب و عەشیری.

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

هەر رێزکەک ژ ١٠ کتەیان پێک تێ. کا ئەم ڤەکتینین:

یەع+نی+نە+ژ+قا+بیل+و+فە+قی+ری=١٠ کتە

گەلۆ چما ١٠ کتە؟

ژ بەر کو ١٠، ژ کۆما هەژمارێن دەستپێکێ پێک تێ وەکی ژهەژمارا نووازە (زۆر باش) تێ قەبولکرن (١+٢+٣+٤=١٠). هەر وەها تلییێن هەردو دەستان ١٠ئن.

ژ بۆ موسا پێخەمبەر ١٠ فەرمان هاتبون و ل سەر ڤێ بنگەهێ نەتەوەیێ خۆ رزگارکر. د پەرتوکا ئیبرانییان زۆهارێ دە تێ گۆتن کو، “گەردون ب ١٠ پەیڤان هات ئافراندن”. د میتۆلۆژییا قەدیم یا مایایێن ئەمریکی دا نیشانا داویبونا رەوشا هەییە. و پشتی ڤێ داویبونێ دەستپێکەکا نو پەیدا دبە.

هەر وەکی دی، ل گۆر زانیارێ یەونانی پیتاگۆرس و کەسنێن ل سەر رێبازا وی هەژمارا ١٠ شاهێ هەمو هەژمارانە. هەمو نەتەوە ل ١٠ێ کۆم دبن، دمە ب ڤێ پێکڤەهییێ دکەملن دبن “مۆناد”.

مەم و زین و مۆناد؛ ئەحمەدێ خانی و پیتاگۆرس

مۆناد یەکتییا کو تێکناچەیە. کۆمکا ماتێماتیکێ یا بێداوییە و دگەل چ کۆمکێن دی نابە هەڤپار. ١٠ هەم ئاسیمان هەم جیهانە. هەژمارا کو هێز، رومەت و رێزێ وەکی بەرهەم ددە دەرە. نیشانا کەملین و نووازەبونێیە. ئەو هەژمارەکە کو هەمو هەژماران دحەوینەیە.

ئەحمەدێ خانی ل سەر بنگەها کوردایەتی و مسلامانەتییێ فەلسەفەیا یەونانێ و سەرپێهاتییا موسا پێخەمبەری ژ خۆ را کرییە رێبەر. ئەگەر ئەم بینین بیرا خۆ، گەلێ ئیسرائیلێ بندەست بو. موسا پێخەمبەر ب ١٠ فەرمانان رزگاریێ پێشکێشی نەتەوەیێ خۆ کر. ژیانا وان ب ١٠ فەرمانان ب رێڤە دبر. باڤێ کوردێن نوژەن خانی ژی دەستانا مەم و زینێ ل سەر بەنگەها ١٠ێ دروستکرییە.

هەر وەها د ئیسلامێ دا ١٠ نیشانا بهوشتییانە، هەژمارا تایبەتییا قەنجانە. هەژمارا کاملبونا رامانێیە.

گەلێ کورد دێ چاوا ژ بندەستییێ رزگار ببە

بەری هەرتشتی یەکتی… لێ یەکتییا ب زانینێ هاتییە کەملاندن. وەکی مە ئاماژە پێ کرییە ١٠ مۆنادە، ئانگۆ نیشانا یەکتییا کو هیچ تێک ناچتەیە.

گەر دێ هەبووا مە ئیتتیفاقەک
ڤیكرا بكرا مە ئینقیادەك
ڕووم و عەرەب و عەجەم تەمامی
هەمیان ژ مەرا دكر غولامی

تەكمیل دكر مە دین و دەولەت
تەحصیل دكر مە عیلم و حیكمەت
تەمییز دبو ژ هەڤ مەقالات
مومتاز دبوون خودان كەمالات

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

ئەحمەدێ خانی ل ڤێ دەرێ دبێژە، ئەگەر ئەم کورد یەکتییا خۆ ئاڤا بکەین و ب هەڤ را بەرخۆدانێ بکەین، ئەم دێ ژ بندەستییێ رزگار ببین. د سەر دا ئەم دێ ل سەر ئاخا خۆ پێشکێشییا نەتەوە و گەلێن دن بکین.

ب راستی بەندێن نەتوەیی د مەم و زینا ئۆرژینال و رەسەن دا هەنە؟

هێژایی گیتێیە کو هنەک زانیار رەوشەنبیر دبێژن، “ئەڤ پەیڤا نەتەوەیی پشترە بەدرخانییان ل سەر زێدە کرینە، نە پێکانە کو وێ دەمێ هزرا نەتەوەیی ل سەر رویێ دنێ هەبە کو خانی ەحس کربە.”

بەلکی بەری ٣٠٠ سالان ل سەر رویێ دنێ رامانا نەتوە دەولەتا نەبو، تایبەت ل رۆژهلاتا ناڤین. وێ دەمێ جیهان ل سەر جوداهییێن دینی و مەزهەبی هابو دابەشکرن. هزرا نەتوە دەولەتان تشتەکی نوویە.

لێبێلێ دەستخەتێن مەم و زینا رەسەن د ئەنجاما لێکۆلینێن تەحسین ئیبراهیم دۆسکی دا گهشتییە دەستێ مە. و تێدە ئەو بەندێن نەتەوەیی هەنە.

خانی د مەم و زین بەشا ٦ێ دە وەها نڤیساندییە:

یەعنی نە ژ قابل و فەقیری
بەلکی ب تەعەسوبا عەشیری
هاسل ژ عیناد ئەگەر ژ بێداد
ئەڤ بیدعەدە کر خیلافێ موعتاد

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

خانی د ڤان رێزکان دا دبێژە: “من باوەرییا خۆ یا هشک و قەومپارێزی، ل دژ هشمەندییا جڤاک و جیهانێ یا هەیی دروست کر.” و ب ڤی رەنگی هزرا خۆ یا نەتەوەیی ئاشکرا دکە.

د مەم و زینێ دە واتە و رامانا نهەر ١٠ ناڤان

زانیار، ه. مەم نهێنییێن ناڤێن د مەمو زینێ دا ئاشکرا کرنە. تایبەت واتەیا ناڤان زۆر سەرنجراکێشە.

زین: د دیرۆکێ دا ناڤەکی میتۆلۆژیکە. زین، نیشانا حێڤی و ئازادیێیە و کوردستانە.

مەم: مەم کورد و گەلێ کوردە.

مەم شەڤا نەورۆزێ زینێ ناس دکە. ئانگۆ کورد، کوردستانێ ب سایا نەورۆزێ ناس دکە.

د دەستانێ دە مەم دخوازە بگهە زینێ. واتە ئەوە کو کورد دخوازە بگەژە کوردستانێ. بەلێ خانی دبێژە، “ئەزێ دەرد و دەرمانێ وە ب چیرۆکا ئەڤینی بێخم د دلان دە. رۆژەک دێ بێت و هنگێ کورد دێ کوراهییا واتەیا مەم و زینێ تێبگەهن.”

ستی: ستێرە. شەڤا تاری رۆهنی دکە. د ناڤ تاریتییا بندەستییێ دا پێشییا ئازادیخوازان رۆهنی دکە.

چەکۆ: ئەڤ ناڤ ژ چەکدارییێ تێ ئانگۆ چەکدارە. نیشانا شەرڤانێن کوردە. دا کو مەم و زین بگەهن هەڤ خۆ فەدا دکە. پێشمەرگەیێ ئەڤینا وەلاتە.

میرزا: ئەڤ ناڤ ژ پەیڤێن “میر” و “زادە” و “زاییین” پێک دهێت. عەسلکوردە و رەسەنە. خانی د دەستانێ دا گەلەک گرینی دایە ڤی شەخسییەتێ کوردانە. www.bedelboseli.com

بەکۆ: ئەڤ ناڤ ژ پەیڤا “بکر” و “کرین” هاتییە دروستکرن. داگیرکەر گەلەک کەسێن وەکی بەکۆی دکرن و ل دژی گەلێ کورد دخەبتینن.

تاجدین: کەسێ کو تاجا وی ئانکۆ هێز شییانا وی ژ دینی دهێتە. ل کوردستانێ هنەک کەس هەنە کو ب سایا دینی دبن سەرۆک ئان پێشەوا. هنەک ژ وان بۆ گەلێ کورد باشن و هنەک ژی خرابن. خانی وەکی نیشانا دەستهەلاتدارییا وێ دەمێ ئەڤ رۆل دایە تاجدینی.

میر زەیدین: میرێ بۆتانێیە. وەکی ئەم دزانین گەلەک رێبەر و پێشکێشێن کوردان دگۆتن ئەم ژ بنەمالا پێخەمبەرینە و ب ڤی رەنگی خۆ وەکی عەرەب دحەسباندن. دەما ئەم بەرێ خۆ بدین پەرتوکا شەرەفنامە دێ ڤێ چاندێ ببینین. د دەستانا مەم و زینێ دە میرێ کوردان زەیدینە. ئەڤ ناڤ ژ پەیڤێن “زەین” و “دین” پێک هاتییە. “زەین” تیپەکا عەرەبییە. دین ژی موسلمانتییە. ئنگۆ کورد چاوا دهاتن رێڤەبەرن د ڤێ دەرێ دە تێ ئاشکراکرن. و ئەو رۆل دایە میر زەیدینی.

هەیزەبون: رەوشەنبیریا گەلێ کوردە. د دەستانێ دا ٣ بەرپرسیارییا هەنە: بەرپرسێ رێڤەبەرییێ، بەرپرسیارییا گەلێ کورد و بەرپرسیارییا رامانا جیهانی.

قەهرەمان و پێشەنگێن کوردان

لێبەلێ وەکی مە ئاماژە پێ کرییە، ئەو ١٠ ناڤێن د دەستانێ دە ب ئاوایەکی فەلسەفی، کۆمالناسی و دیرۆکی هاتنە پێکئانین.

ئەحمەدێ خانی د دەستانا مەم و زین دا بەحسا هەموو قەهرەمان و پێشەنگێن کوردان کرییە و سەر وان را شیرەت ل پێشنییارییێن نەتەوەیی ل گەلێ کورد کرنە.

پەیمانا قەسرا شرین یا کو د ناڤبەرا ئۆسمانی و سافەوییان (ئیران) دا هاتییە ڤاژۆکرن و هەلوەستا ئەحمەدێ خانی

خانی، سالێن ١٦٠٠ئان هاتییە دنێ. دەما هاتییە دنێ، شەرێ دەولەتا ئۆسمانی و فارسان ل کوردستانێ پێک دهات. ئانگۆ کوردستان کربون مەیدانا کوشتن و تالانێ. و ل داوییێ هەردو دەولەتان پەیمانا قەسرا شرین ئیمزە کرن. خانی پارچەکرنا کوردستانێ وەکی قۆناخەکا پر گرەان پێناسە دکە و وەها دبێژە:

تاسەک ژ ڤێ ئاڤا زەلال، نادم ب حەوزا کەوسەرێ
ل هەڤهاتنا قەسرا شرین، لێ نابینم چ مەفەرێ
پشتی رۆژا مە بو تاری، مرن خۆشە ژ ئەمبەرێ

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

خانی ١٣ سالان پشتی پەیمانا قەسرا شرین ژ داییک بوبوو و گەلەک نەرازی بو. لەوما ڤان پێشنییارییان ل کوردان دکە:

گەر دی هەبوا مە ئیتیفاقەك
ڤێکرا بکرا مە ئینقیادەك

روم و عەرەب و عەجەم تەمامی
هەمیا ژ مەرا دکر غولامی

تەکمیل دکر مە دین و دەولەت
تەحلیل دکر مە عیلم و حیکمەت

ئەحمەدێ خانی، مەم و زین

ئەنجام

ب راستی ئەحمەدێ خانی زانیارەکی پر کوور تێگهشتییە. باڤێ کوردایەتییێ. پێویستە ل سەر بەرهەم و هزرێن وی لێکۆلینێن زانستی بێن کرن. هەر نەتەوەیەکێ نیشانەکا تایبەت یا رەوشەنبیری و زانیاری هەیە. یا کوردان ژی ئەڤە: مەم و زین. (بەدەل بۆسەلی)

وەڵامێک بنووسە

bedelboseli.com