بەهدینی - مالپەرا بەدەل بۆسەلی

٢٧ دەولەتێن کوردان، دیرۆک و راهێ زمانێ کوردی

بەدەل بۆسەلی – ئەمێ د ڤێ گۆتارێ دا ڤان مژاران بنڤیسین: ئەتیمۆلۆژی ئانگ راهێ ناڤێ … د دیرۆکێ دا دەولەتێن کو کوردان ئاڤا کرنە… راهێ زمانێ زاراڤەیێن کوردیئاریەن و ئاریەن زەمین چییە؟ تایبەتییێن دین (ئۆل) یێن کو ل کوردستانێ پەیدابونە.

ناڤێ چاوا پەیدا بوو

اریەن و ئاری: کورد، بەلوچ و ئازەری مەدی نە
اریەن و ئاری: کورد، و مەدی نە

پەیڤا کورد

کورستان“، واتەیا ڤێ پەیڤێ “وەلاتێ کوردان“ە. ژ “کورد” و “-ستان” پێک دهێت ب هەزاران سالن ل گەل کوردان گەلەک قەومێن جودا ل کوردستانێ ژییانە. بەرییا هەزاران سالان جیرانان ئەڤ ناڤ ل کوردان کربوون: کوردی، کاردا، کادو، کاردوخ، گورد، گوت، کۆرتوخ، گۆرتای، کوردایە [١]، [٢]. واتەیا ڤان ناڤێن کوردی “چییای” [٣] و “قەهرەمان“ە.[٤].

وەرن ئەم لێ بنێرن بەری هەزاران سالان کیژان مللەتان چ ناڤ ل کوردان کربون: [٥]

سومەری: کاردا، کورتی، گوتی
بابلیی: گاردا، کاردا
ئاسوری: قورتی، گوتی
گریک (یەونانا قەدیم): کاردوخ، گۆردوخ
ئەرمەنی: کۆرکوخ، گۆرتایی، کاردۆ، کاردۆخ
پەرس (فارس): گورد، کورد
سوریانی: کاردو، کوردایە
ئیبرانی و کلدانی: کوردایە
ئارامی و ناستوری: کادو
عەرەبدەستپێکا ئیسلامێ): کورد و ئەکراد
ئه ورۆپی (پشتی سه دسالا 7 یا زایینی): کورد

واتەیا پەیڤا `-ستان` چییە؟

د ناڤێ کوردستانێ دا “ستان” هەیە. راهێ ڤێ پەیڤا ئارییە [٧] “ستانۆ”یە کو “ستاند” یا ئنگلیزی ژی ژ ڤی راهییە. [٣٢] ئاری پێشیێن کورد، بەلوچ، ئازەرییێن راستەقین، ئينگلیز ، فارس،فره نسی، روس، ئیتالی و گەلەک نیژادێن دن. ئاخا کوردستانێ ژ ٧٠٠.٠٠٠ کیلۆمترۆا دوجایی زێدەترە. و هەژمارا کوردان ژ ٤٠ ملیۆنان زێدەترە.

ژ ده ستپێکا دیرۆکێ حەتا رۆژا ئیرۆ دەولەتێن کو کوردان ئا فاكرين ئەڤه نه:

١. دەەلەتا گوتی (کورتی)، سالا ٢٧٠٠-١٠٧٠پیش زایینئ [٨], [٩], [١٠]
٢. دەولەتا سوبارو، پێش زایینێ ٤٠٠٠-٣٠٠٠ [١١]
٣. دەولەتا لولو، پێش زایینێ ٢٨٠٠ێ ئڤا بوو و حه تا بەشداری دەولەتا ماد (مادى) دبە ل سەر پییان دمینە [١٢]
٤. دەولەتا کاسیت، پێش زایینێ١٥٩٥-١٢٠٧ [١٣]

دەولەتێن هوری، خوری، کورد و کوردستان
دەولەتێن هوری ئانکۆ خوری، کورد و کوردستان

ئەڤ هەر ٤ دەولەت ژ ئالییێ پێشییێن کوردان خوری (هوری)یان ڤە هاتنه ئاڤاکرن. زێدەتر دەولەتێن خوری هەبوون، لێ یێن سەرەکی ئەڤه نه. پشتی خورییان سەردەمئ مەدییان دەستپێدکە.

٥. دەولەتا میتانی، پێش زایینێ ١٥٠٠-١٢٥٠ [١٤], [١٥]
٦. دەولەتا ئورارتو (خالدی، بییای، بیئانیلی)، پێش زاییینێ ٨٦٠-٥٨٠ [١٦]، [١٧]، [١٨]
٧. دەولەتا مەد (ماد)، پێش زاییینێ ٧٢٧-٥٥٠ [١٩]
٨. دەولەتا زیلان، پێش زاییینێ ١٠٠٠-٤٧ [٢٠]
٩. دەولەتا کۆماگەنە، پێش زاییینێ ١٦٢، پشتی زایینێ ٧٢ [٢١]
١٠. کۆنفەدەراسیۆنا ئه خامه نشين، پێش زاییینێ ٥٥٠-٣٣٠ (کۆنفەدەراسیۆنا کورد و پەرسان بوو)
١١. دەولەتا حەسناوی، ٩٥٩-١٠٨٩
١٢. دەولەتا شەدادی، ٩٥١-١٢٥٦
١٣. دەولەتا گۆر، ١٠٣٠-١٢١٥
١٤. دەولەتا هەزبانی، ٩٠٦-١٠٠٠
١٥. دەولەتا بووەیهی، ٩٣٤-١٠٠٦٢
١٦. دەولەتا فەدلاوی، ٩١٣-١٤٢٤ (کوردێن لۆر)
١٧. دەولەتا حەمدانی، ٩٢٩-١٠٥٠
١٨. دەولەتا خورشیدی، ١١٥٦-١٥٣٢ (کوردێن کۆر)
١٩. دەلەتا ئەیوبی، ١١٧١-٥٢٤
٢٠. دەولەتا باوەندی، ٦٦٥-١٣٤٩ (کوردێن زازا)
٢١. دەولەتا زییاری، ٩٢٧-١٠٩٠ (کوردێن زازا)
٢٣. دەولەتا کەنگاری، ٩١٦-١٠٩٠ (کوردێن زازا)
٢٤. دەولەتا جەستانی، سەدسالێن ٧ و ١٢
٢٥. دەولەتا شەبینکانی (کوردێن زازا)
٢٦. دەولەتا کاکویی، ١٠٠٨-١١١٩ (کوردێن زازا)
٢٧. دەولەتا زەند، ١٧٣٥-١٧٩٤ (کوردێن یارسان)
٢٨. کۆمارا کوردستانێ، ١٩٤٥٠١٩٤٦ (مهاباد)

دەولەتا زەند و ئالایا کوردێن زەند
دەولەتا زەند و ئالایا کوردێن زەند

ئالایا کوردستانێ و دیرۆک و اتە

د دیرۆکێ دا هەردەم رۆژ ل سەر ئالاتا کوردستاێ هەبوو. کوردان بەری ٢ هەزارا سالان و پێشتر ژ رۆژێ را دگۆتن “میر“. لەوما کورد ژ رێبەرێن خۆ را ژی دبێژن “میر”.

زاراڤەیێن کوردی

زمانێ کوردی و زاراڤەیێن کوردی
دەولەتا زەند و ئالایا کوردێن زەند

زمانێ کوردی ژ ٥ زاراڤەیان پێکدهيت [٢٦] : کردکی (زازاکی)، هەورامی، سۆرانی، کورمانجی و لۆری. کەسەکی زاراڤەیێ خۆ باش بزانە دکارە دەمەکی پر کورت دا فێری زاراڤەیێن دن ببە.

دیرۆکا زمانێ کوردی و زمانێ کوردی ژ کیژان مالباتێ یە؟

ئاریەنزەمین: وەلاتێ ئارییان
ئاریەنزەمین: وەلاتێ ئارییان

زمانێ کوردان یێ ئیرۆ ژ مالباتا (هندی-ئەورۆپی)یە و ژ چەقێ ئێرانییە. یانکو کوردی زمانەکی ئارییە. ژ بەر کو زمانێن وەکی فارسی، ذيتگلیزی، فره نسی، هندی، روسی، ئیسپانی، ئیتالی، هندی، ئوکراینی، بەلوجی… ژ یەک مالباتێ نە پەیڤ و پێکئانینا زمانی دشبن هەڤ.

بۆ نمونە پەیڤێن وەکی “ستێر”، “لنگ”، “هێک”، “شەم” و هەر وەکی دی د زمانێن دی دا ژی وەک کوردی نە. ب ڤی رەنگی ب هەزاران پەیڤ هەنە.

کورد، بەلوچ و ئازەری نەڤییێن مەدییان

اریەن و ئاری: کورد، بەلوچ و ئازەری مەدی نە
اریەن و ئاری: کورد، بەلوچ و ئازەری مەدی نە

هەر وەها ٤٠ ملیۆن کورد و ٢٠ ملیۆن بەلوچ یەک قەومن و نەڤییێ میدییانن [٢٩]. پرتیکێن بەلوچان یێن قەدیم هێشتا دمینن و ڤێ راستییێ دبێژن. ئازەری یێن قەدیم ژی کورد بون، لێ زمانێ خۆ ژ بیرکرنە و ئێدی ب تورکی دئاخڤن.

عەردنیگارییا کوردستانێ

کوردستان ل رۆژهلاتا ئاناتۆلییا، مەزۆپۆتامیا، رۆژئاڤایێ ئیرانێ یە. وەلاتێ کوردستانێ ژ ئالییێ ئیران، سوریی، تورکیی و ئێراقێ ڤە هاتییە داگیرکرن.هنده ک باژیرێن ناڤەندی ئەڤه نه: ئامەد، قامشلۆ. هەولێر، ماهاباد…

کوردێن ستەنبۆل و خۆرۆسان

ژ دەرڤەیی کوردستانێ ل ستەنبۆلێ کێمزێدە ٥ ملیۆن، ل خۆراسانێ ژی کێمزێدە ٣ ملیۆن کورد دژین.
مە گۆت کوردی زمانەکی ئاری و ئێرانییە. گەلۆ ئاری کینە و ێڕان کو دەرە؟

ڤێ دەرێ بتکینن و نڤیسارا من یا دەرهەقێ ئارییان دا بخوینن.

Çavkanî چاڤکانی

[1] Viladimir Minorsky, Encyclopaedia of Islam, Kurd (Ansîklopediya Îslamê ji aliyê zanistên ewropî ve hatiye amadekirin û zanistên dîrokê di vî warî de wekî otorîteyekê qebûl dikin).

[2] İslam Ansiklopedisi’nde Kurdistan ve Kürtler, Weşanên Doz, Rp: 41 heta 48

[4] Makers of Civilization in Race and History (1929), P.114

[5] Pirtûka “Islam Ansiklopedisinde Kurdistan ve Kurtler” ji aliyê weşanên doz ve hatiye çapkirin. Dirûpelên 41ê heta 48ê.

[6] Ji Zimanên Îndp-Ewropî re arî tê gotin. Zimanên wekî: Kurdî, ingilîzî, frensî, farisî, rûskî, hindî (sindî) û hwd. arî ne. Peyva “îran” wateya “gelen  arî” dihewîne.

[7]http://www.etymonline.com/, “-stan”

[8] Dr. Samar Abbas, Ansîklopediya Îranê , The Glorius Gutians.

[9]E. A. Speiser, Mesopotamian Origins, Philadelphia.

[10]O. L. Vilcheviskj, Kurd, Rp. 53, Weşanên Pirtûkxaneya Aslîxan Yildirim.

[11]Izady, Kurtler, S. 71, Doz Yayinlari.

[12] Mehmed Emîn Zekî Beg, Dîroka Kurd û Kurdistanê, Rp. 72, Weşanên Avesta.

[13] Mehmed Emîn Zekî Beg, Dîroka Kurd û Kurdistanê, Rp. 79, Weşanên Avesta.

[14] Izady, Kurtler, S. 75, Doz Yayinlari.

[15] Anadolu Kültür Tarihi, Ekrem Akural, S. 174, TUBITAK

[16] P. Larch, P.1, Rp. 2.

[17] Siddiq Skender, Brief Historyof Kurdsand Kurdistan, Rp. 5.

[18] O. L. Vilcheviskj, Kurd, Rp. 177, Weşanên Pirtûkxaneya Aslîxan Yildirim.

[19] George Rawlinson, Medya Kralligi, S.7- 8, Doz Yayinlari.

[20] Izady, Kurtler, S. 84, Doz Yayinlari.

[21] Izady, Kurtler, S. 84, Doz Yayinlari.

[22] Kurdisan Tarihi, Lazarev, Mihoyan, Vasilyeva, Gasratyan, Jigalîna, Rp. 52-64

[23] Islam Ansoklipedisinde Kurtler ve Kurdistan, Minorsky, Bois, Mac Kenzie, Rp. 54-63, 70, 97.

[24] Izady, Kurtler, S. 105-119,  , Doz Yayinlari.

[25] Mehmed Emîn Zekî Beg, Dîroka Kurd û Kurdistanê, Rp. 307-509, Weşanên Avesta.

[26] Ji bo van zaraveyan hinek navên cida jî hene. Mînak: Ji bo “kirdkî” dibêjin “dimilî” jî. Ji bo beşeka “Lorî” dibêjin “bextiyarî” an jî “lekî”… Dîsa ji bo “goranî” dibêjin “hewremanî”. Bi eslê xwe nav çend cida bin jî heman zarave ne..

[27] Kurdiya ku niha kurd pê diaxivin çend arî be jî, kurdiya mêjîn a ku pêşiyên kurdan Hurriyan û Urartuyan diaxaft ne Îndo-Ewropî ye. Malbateka bi serê xwe bûn û niha ew malbat tune ye (Diakonov û Starostin 1986).

[28] Samî Tan, Rêziman û Rastnivîsa Zaraveyê Kurmancî, Rp. 14, Weşanên Enstîtûya Kurdî ya Stenbolê.

[29] Mehrdad R. Izady, Kurtler, S. 187, Doz Yayinlari

[30A] J. P. Mallory, In Search of The Indo-Ewropians, P. 255, T&H

[30B] J. P. Mallory, In Search of The Indo-Ewropians, P. 255, T&H

[30C] Ancyclopaedia Iranica, “Aryans”, Aryan”

[31] Tosinê Reşîd, Êzdiyatî, r. 27-34, Weşanên Lîs

[32] https://ku.wiktionary.org/wiki/-istan

وەڵامێک بنووسە

bedelboseli.com