بەهدینی - مالپەرا بەدەل بۆسەلی

کورد و یەکتی: ل گۆر زاگۆنا کائۆس (Chaos)، مۆناد و مەم و زین

ذ ڤێ گۆتارێ دە ل گۆر زانستێ پێدڤییا یەکێتییێ هاتییە پێشکێشکرن. زانستا کائۆسێ و تێئۆرییا مۆنادێ ل گەل لایەنێن بچوک و مەزن یەکێتییێ ل سەر مە فەرز دکە. چەند تاقیکرنێن عەجێب و چاوانییا یەکتییا کوردان د ڤێ گۆتارێ دە هاتییە ئاشکرا کرن.

و زانستا کائۆسێ

یەکتی پر باشە. ل گەل پارتییێن بچوک ئان مەزن؛ ل گەل رێکخستنێن قەلس ئان ب هێز پەیوەندی، هەڤکاری یان ژی یەکتی ئەنجامێن دەرسینپر پەیدا دکە. جارنا گۆتنەکا پر هێسان وەلاتەکێ دگوهۆرە. زاگۆنا کائۆسێ ڤێ شیرەتێ لە مە دکە. تایبەت تێئۆرییا باندۆرا پەلیتانکێ و تەئۆرییا پیتاگۆرسی د ڤی واری دا سەرنجراکێشن.

زانیارێن وەکی پلاتۆنێ یەونانی، د سەردەمێن مێژین دا ل سەر ێ گەلەک تشت گۆتن و چێبونا گەردونێ ب کائۆسێ شیرۆڤە کرن.

زانستا مۆدەرن ژی کائۆس وها پەژراند

سەرپێهاتییا ڤێ بابەتێ ل داوییا ١٩٤٠ێ دبۆرە. زانیار کۆمپیوتەرەکا پر مەزن و پێشکەتی چەدکن. ئارمانجا وان ئەو بو کو ب ڤێ کۆمیپوتەرێ حەسابێن کۆسمۆلۆژی یێن دەرهەقێ گەردونێ دا هەلسەنگینن. چاڤێ هەمو زانیاران ب هەیەجان ل دەر ئەنجامێن وێ کۆمپیوتەرێ بون.

حەتا وێ دەمێ رامانا دەتەرمینیست ل ناڤ زانیاران سەردەست بو. ل گۆر وێ هزرێ هەر بویەر بەرهەمێ کریارێن کەس، دەزگەه و تشتان بو. ئانگۆ ئەنجامێن ئیرۆ بەرهەمێ کریارێن دوهی نە. و کریارێن ئیرۆ چێبونە دێ بویەرەن سبێ یێن مەجبوری و ماتێماتوکی پێک بینن؛ هەر چێبون مانتقی و ماتێماتیکییە.

دەتەرمینیزم و کائۆس

مەسەلا، زانستا دەتەرمینیست وها دگۆت: “ئەگەر ئەم ئیرۆ لەزا بایێ، گەرماهییا جیهانێ حەساب بکین، دێ رەوشا کێش و هەوایێ یا مەهەکێ و سالان بزانین.

زانیاران ئەو کۆمیپوتەرا ل گۆر وێ دەمێ گەلەک پێشکەتی ژ بۆ ڤێ ئارمانجێ چەکربون.

دەما زانیار کۆمبون و حەسابێن خۆ کردن مخاب ئەو هەیەجانا وان تێک چو. ژ بەر کو دەما پسپۆرێ یێ (ئەدوار لۆرنز)ی د ناڤ حەسابێن بەرفرەه و مەزندە هەژمارەکا پر بچوک گوهەری، ئەنجامێن ژ رێزێ دەر و نە چاڤەرێکری پەیدا بون.

باندۆرا پەلیتانکێ (پەرپەریتانک)ێ

ل ئەنجاما ڤێ تێبینییێ ل سەر ئەساسێ زاگۆنا کائۆسێ تەئۆرییا “باندۆرا پەلیتانکێ” هات پێشکێشکرن. رامان ئەڤە: گەر ل جهەکە ئارام پەلیتانکەکا بچوک پەرێن خۆ ڤەوەشینە، باندۆرا ڤێ کریارێ ل دەرئەنجامێن ژ رێزێ دەر مەزنتر و دورتر پێک دهینە. و بەلکی ل ئالییەکی دی یا جیهانێ ببە سەبەبا باهۆز و باگەرێن مەزن.

لەوما دڤێت تو جاران ئەم نەبێژین “فلانکەس بچوکە، چ باندۆرێ ل مە ناکە” هەر وەها “فلان پارتی یان رێخستن ل گەل مەبە و نەبە فەرق ناکە”.

دڤێت ئەم ڤان هزرێن دەتەرمینیست ژ مەژییێ خۆ دەرخین.ژ بەر کو هەر تشت و هەرکەس گرنگە.

مۆناد چییە؟ و زانیارێ یەونانی پیتاگۆرس چ دبێژە؟

هەر وەکی دی، ل گۆر زانیارێ یەونانی پیتاگۆرس و کەسنێن ل سەر رێبازا وی هەژمارا ١٠ شاهێ هەمو هەژمارانە. هەمو نەتەوە ل ١٠ێ کۆم دبن، دمە ب ڤێ پێکڤەهییێ دکەملن دبن “مۆناد”.

مۆناد یەکتییا کو تێکناچەیە. کۆمکا ماتێماتیکێ (بیرکاری) یا بێداوییە و دگەل چ کۆمکێن دی نابە هەڤپار. ١٠ هەم ئاسیمان هەم جیهانە. هەژمارا کو هێز، رومەت و رێزێ وەکی بەرهەم ددە دەرە. نیشانا کەملین و نووازەبونێیە. ئەو هەژمارەکە کو هەمو هەژماران دحەوینەیە.

، یەکتی و مۆناد

لەوما ئەحمەدێ خانی دەستانا مەم و زینێ ل سەر هەژمارا ١٠ێ ساز دروست کرییە. د دەستانێ دە ١٠ ناڤ هەنە، ١٠ جهێن بویەران هەنە، هەلبەستانو ١٠ کتەییە و ١٠ رامان هەنە… و دخوازە د مەم و زینێ دە نەتەوەیێ ل سەر ڤێ بنگەهێ بینە با هەڤ.

ژ بۆ خوەندنا ماتێماتیک، فەلسەفە ی رامانا مەم و زینێ ڤێ دەرێ بتکینن.

وەڵامێک بنووسە

bedelboseli.com