بەهدینی - مالپەرا بەدەل بۆسەلی

میرێ زمانێ کوردی جەلادەت بەدرخان و کۆڤارا هاوارێ

بەدەل بۆسەلی: بەرخۆدانا کوردان چاوا گهەشت ئیرۆ؟ ب خێر و خیرەتا کیژان قەهرەمانان کورد رۆژا ئیرۆ ل سەر پییانن؟ گەلۆ کوردێ ل سەر پییان ب چی گرێدایی هەڤن؟ ئانگۆ یا کو کوردێن مسلمان، کریستییان، عەلەوی، ئێزدی، سۆسیالیست، لیبێرال ل هەمبەر داگیرکەران دکەت ئێک چییە؟

بێگومان زمانێ کوردییە!

گرنگییا زمانێ

موسا ئانتەر

رۆژەکێ کوردەکی هێژ نو کوردینی ناس کرییە، ب وێ کەلەجانییێ چو رەخ ئاپێ موسا ڤە (موسا ئانتەر) و گۆتێ، “مە دۆزا کوردان ژ سفرێ ئانی ڤێ دەرەجەیێ!”. ئاپێ موسا ژی گۆتێ، “مە ژی ژ کێمەکێ ئانی دەرەجەیا سفرێ”.

گەلۆ ئەڤ بارهلگرێن دۆزا کوردستانێ کیینە؟ ئەم وان چەند ناس دکەن؟

یەکتی و زمان

ئایا دەولەتێن داگیرکەر، ل وەلاتێ چما بێ فەرق و ڤەدان زۆردەستییێن ل هەمو کوردان دهێنن؟ بۆ چ ل نک وان هیچ فەرقا دین، باوەری یان ژی برۆکەیا کوردان نینە، هەمویان یەک دبینن؟ بێ گومان ژ بەر کو ب چاند و عەدەتێن خۆ ڤە گرێدایینە، خۆ بێعەسل و ئەساس ناکەن! بێگومان بنگەها چاند و عەدەتێن مە زمانێ کوردییە.

کەسەک هەبو کو سالا ١٩٣٢یێ تێگهشت کو دەرمانێ تفاق، هەڤتێگهشتن و سرکەفتنا کوردان زمانێ کوردییە. وی ئەڤ دەرمان ژ سالێن ١٦٠٠ئان ئانیبو و ل گەل ڤییان و مەژییێ خۆ ب زانستێ هێرا و دانو سەر مێزەیا دەرمانخانەیا کوردەوار.

ئەو کی بو؟ دەرمان چ بو؟

ئەو کی بو کو بەری ٧٧ سالان دەرمانێ یەکتی و هەڤگرتنا کوردان پەیداکرییە و ئەم گرنگییێ نادین شیرەتێن وی؟

ئەو جەلادەت عەلی بەدرخان بو. نەڤییێ میر بەدرخان بەگ بو. بەدرخان بەگێ میرێ بۆتانێ.

دەرمانێ جەلادەت بەدرخانی پێشکێشی مە کرییە بو.

نیشانا دلسۆزییێ زمانە

کوردێن نوژەن، نوکوردنۆ! نیشانا دلسۆزییا مە ئاخافتنا ب زمانێ کوردییە. هەگەر ئەم ب زمانێ کوردی نەئاخڤین، بزانن کو ئیخانەتێ ل پێشییێن خۆ دکەن. زمانێ کوردی ژ داپیرا مە، ژ شیرێ هەلال یێ دایکا دەلالە؛ ژ باڤێ مە یێ فەداکارە. دڤێ ئەم ئیخانەتێ ل ئێمانەتی نەکین. لەوما ب کوردی باخڤن، ب کوردی بنڤیسن و ب کوردی بخوینن.

و دیرۆکا بەدرخانییان

ژ بەر کو ب کار و خەباتێن جەلادت بەدرخانی کورمانجییا مە هندە پێشکەتییە. یەکەم جار وی هەول دا کو کوردییا مە کورمانجی ستاندارت نکە و ژێرە ئالفابەیەکا لاتینی دانی.

بەدرخانی کینە؟ دیرۆکا بەدرخانییان

جەلادەت ژ مالباتا بەدرخانییان، ژ بنەمالا بابەکێ شۆەشڤانە. بابەکی بەرییا ١٢٠٠ سالان جەنگا ئازادییێ ژ بۆ گەلێ مە پێک ئانی. ناڤێ ڤێ مالباتێ یێ قەدیم “باته” بو. ناڤێن بۆتان و بەهدینان ژ ڤی ناڤی پەیدا بونە\ پشترە ئەڤ بنەمالە دەولەتا مەروانییان ئاڤا دکە. ناڤێ دەولەتێ پشتی سالێن درێژ دبە “رۆزهاکی” و لدوماهییێ دبە “بۆتان”. ڤێ دەولەتا کوردان ٨٦٤ سالان بێناڤبەر خۆ ل سەر پییان گرت.

ل داویێ باپیرێ جەلادەت بەدرخانی، میر بەدرخان بەگ ١٨٤٢وێ هەول دا کو ل بۆتانێ دەولەتەکا کوردی ئاڤا بکە، کوردان ئازاد بکە. پشتی چەند سالێن کورت، ئیمپەرەتۆرییا ئۆسمانییان ب پشتەڤانییا دەولەتێن ئەورۆپا و هنەک کوردێن خایین ئەڤ دەولەتا کوردان تێک بر و کۆمکوژی پێک ئانین. هەر وەها میر ئانگۆ قرالێ کوردان مشەختی ستەنبۆلێ کرن.

جەلادەت بەدرخان کیە و چاوا مەزن بو؟

نەڤییێ بەدرخان بەگی جەلادەت، سالا ١٨٩٣یێ ل ستەنبۆلێ ژ دایک بو. باڤێ وی ئەمین عەلی بەدرخان سەرپەرەشتێ دادگەها ستەنبۆلێ بو. لێبەلێ چویینا وان یا ژ بۆ ستەنبۆلێ قەدەخە بو. لەوما ئەمین عەلی ژ بۆ پەروەردەهییا زرۆکێن خۆ، چیرۆکبێژ، دەنگبێژ، مامۆستا ژ کوردستانێ ئانیبون ستەنبۆلێ. وێ دەمێ رێ دەرێژ بو، ٣ هەیڤان دە ژ بۆتانێ دگهشتن بۆتانێ.

ڤی زەمانی دەرفەت و ئیمکانێن مە گەلەکن کو ئەم خۆ و مالباتا خۆ فێری زمان و چاندا کوردی بکن. گەلۆ ئەم ئەم ڤان دەرفەتان بکار تینین؟

شێخ سەعید و دەولەتا کوردستانێ ل شارێ ئاگری

١٩٢٠ێ شێخسەعیدێ پیران بۆ ئازادییا کوردستانێ سەرهلدان کر. جەلادەت بەدرخان ژی ب نهێنی دچە بۆ کوردستانێ. لێبەلێ سەرژۆر ڤەگەرییا. ژ بەر کو هێژ نەگهشتییە کوردستانێ سەرهلدانا کوردان تێک چوبو.
١٩٢٧ێ کورد ل ئاگری و دەڤەرا سەرهەدێ سەرهلدانەکێ پێک تینن. جەلادەت ڤێ جارێ دچە وێ دەرێ و پێشکێشییا جەنگا سەرخوەبونێ دکە. ١٩٢٧ێ دەولەتا کوردتسانێ تێتە ئاڤاکرن. لێبەلێ دەولەتێن تورکییە و ئیرانێ خۆ دکەن یەک و ڤێ دەولەتێ تێک دبەن.

تەکلیفا ئیرانێ و زۆردەستییا فرەنسا

جەلادەت دبە هێسیرێ دەولەتا ئیرانێ. ژ بەر کو کوردان ژ جەلادەتی گەلەک هەزدکر، ئیران نەوێرییا وی بکوژە.

دەولەتا ئیرانێ گۆتێ، “ببە مامۆستایێ زمانێ فارسی” لێ قەبول نەکر. پشترە گۆتنێ، “ببە بەرپرسێ کاروبارێن دەرڤە یێ ئیرانێ” دیسا قەبول نەکر.

وی تەنێ کوردایەتی و خزمەتا زمانێ کوردی دڤییا. نەقشە ل مە هەموییان!

دەما ئیرانێ دیت کو نکارە جەلادەت بەدرخانی ژ خۆ رە بکە خزمەتکار، تەسلیمی دەولەتا فرانسە کر. وێ دەمێ فرانسە دژکورد بو. فرانسەیێ جەلادەت بر شامێ و ژێرە گۆت، “نابە تو بچی ناڤ کوردان، هەر وەها قەدەخەیە کو تو نێزیکی سینۆرێ تورکییە ببی”. لێ ئەو دلسۆزێ گەلێ خۆ و شیرحەلال بو. لەوما ل وێ دەرێ بریارەک دا و گۆت:

“مللەتێن بندەست هەیینا خۆ ژ سەردەستان ب ٢ تشتان دپارێزن، ب هێزا ٢ چەکان دپارێزن: دین یەک و زمان دو. لێ هەکە دینێ مللەتێ سەردەست و بندەستان یەک بە، هنگێ چەک دمینە یەک ئەو ژی زمانە”.

جەلادەت عەلی بەدرخان

ئالفابەیا کوردی لاتینی

جەلادەت عەلی بەدرخان ژ بۆ زمانێ کوردی ئالفابەیا لاتینی چێکر و ب وێ ئالفابەیێ کۆڤارا هاوارێ دەرخست.

زانا فارقینی و ئالفابەیا جەلادەت بەدرخانی

دەما من ل گەل زمانزانێ کورمانجی زانا فارقینی هەیپەیڤین کرییە گۆت: “ئەڤ ئالفابەیا جەلادەت بەدرخانی ئامادە کرییە ژ بۆ کورمانجی گەلەک باشە”.

زازاکی (کرمانجکی) و ئالفابەیا جەلادەت بەدرخانی

هەر وەها من ل گەل زمانزانێ کرمانجکی ئانگۆ زازاکی دەنیز گوندوز هەڤپەیڤین پێک ئانی گۆت: “ئلفابەیا کو جەلادەت بەدرخانی ئامادەکرییە تێرا زازاکی دکە و ژ بۆ زازاکی پر باشە.”

کۆڤارا

ژ بۆ وەشاندنا کۆڤارا هاوارێ نڤیسکار لازم بون. وێ دەمێ دێ نڤیسکاران ژ کو دەرێ پەیدا بکە!

خۆرتەکی زانا و کوردپەروەر هەبو ناڤێ وی شێخموس بو. وێ دەمێ ٣٠ سالی بو، وەلاتپارێزەکی زانا، تێگهشتی و بەرهەمدار بو. دلێ وی ژ بۆ کوردایەتییێ دشەوتی. جەلادەت چو شێخموسی و گۆتێ: “شێخموشێ هێژا، کا وەرە ب کوردی بنڤیسە، زانین و هەلبەستێن خۆ، کوردپرەروەرییا خۆ ل رهێ کوردان بچینە. ئەز دێ ژ بۆ تە ببم ئالیکار…” www.bedelboseli.com

جەگەرخین، ئۆسمان سەبری، نورەددین زازا، قەدری جان و کۆڤارا هاوارێ

ئەڤ خۆرتێ کو ناڤێ وی شێخموس دنڤیسە و ب ناڤێ ناڤدار دبە. دبە کانییا سترانێن شڤان پەروەر و گەلەک هونەرمەندێن دی. هەلبەستێن وی دبن هێزا بەرخوەدان، رەوشەنبیر و جڤاکی.

پشترە جەلادەت دچە با ئۆسمان سەبری. ئەو ژی خۆرتەکی ٢٧ سالی بو. دەستێ وی دگرە و پێش دخە. نورەددین زازا و قەدریجانی ژی ددە ملێ خۆ. پێکڤە خەباتێن پر سەرکەفتی دکەن.

ژ سالا ١٩٣٢وێ حەیا ١٩٤٣وێ ٤٧ هەژمارێن کۆڤارا هاوارێ چاپ دکن. پشتی کۆڤارا هاوارێ تێ قەدەخەکرن و راگرتن لێبەلێ ب کۆڤارا رۆناهی دۆم دکە.

هنگێ برایێ وی کاموران بەدرخان ژی ل لوبنانێ کۆڤارا رۆژا نو بەلاڤ دکر.

ناڤێن کو جەلادەت بەدرخانی ب کار ئانینە و چما ئەڤ ناڤ بکار ئانین؟

د کۆڤارا هاوارێ دا پرانییا نڤیساران یێن جەلادەت بەدرخانی بون. چما یێن وی؟ ژ بەر کو کەسێن کو ب کوردی بنڤیسن پر کێم بون. وی ب ناڤێن جودا گۆتارێن جودا دنڤیساندن. هنەک ناڤێن کو بکار ئانینە ئەڤن:

نێرەڤان. هەرەکۆل، خەبەرگوهێز، سترانبێژێ ژێلییان، سترانڤان، شیرەتبێژ، چیرۆکبێژ، شەڤگەر، سەیدایێ گەرۆک، مامۆستایێ گەرۆک، بشارێ سەگمان، جەمشید، دییا فەرزۆ، نەوین، دلستان، شەبستان… و ب ڤی رەنگی ژ ٣٠ئان زێدەتر ناڤێن جودا.

پشتی فرەنسا چو، سوریا و تورکییا زمانێ کوردی یەکجار قەدەخە کرن

کوردان وێ دەمێ ل هەمبەری فرانسەیێ ئالیکاریا سەرخوەبونا سورییەیێ دکرن، ب هەڤرە شەرێ فرانسەیێ کرن. ١٩٤٦ێ فرانسە ژ سوریە دەرکەت و سورییەیێ ژی یەکسەر زمانێ کوردی قەدەخەکر. پشترە دییار بو کو تورکییەیێ ئەڤ شیرەت ل رێڤەبەرییا سوریا کرنە. ئێدی ب هیچ رەنگەکێ دەستور نەدان کوردی بێ نڤیساندن؛ هەمو رێ ل پێش زمانێ کوردی هاتبون گرتی.

تورکییا دەست دانی سەر مال و ملکێن بەدرخانییان

هەر وەها دەولەتا تورکییە دەست دانیبی سەر مال و ملکێن بەدرخانییان. لەوما گەلەک فەقیر بوبون. ١٩٥٠ێ پرسگرێکێن ئابۆری چەنگێن جەلادەت بەدرخانی دشکێننن و ئێدی نکارە خەباتێن زمانێ کوردی پێک بینە.

بیرا قەدەرێ، تراژەدییا جەلادەت بەدرخانی و مەهمەد ئوزون

لەوما ژ بۆ کارێ زیرەعەتێ دچە گوندێ هاجانێ. ئەڤ گوند ل شامێیە. ژ بۆ ئاڤدانا پەمبو بیرەکا مەزن کۆلا و ناڤێ وێ کر “بیرا قەدەرێ”.

جەلادەت بەدرخانی دەست ب نڤیساندنا رۆمانەکێ کربو و ناڤێ وێ کربو “بیرا قەدەرێ”. لێ بەلێ عەمرێ وی تێرا نەکر کو تەمام بکە. مەهمەت ئوزون ڤێ رۆمانێ ب دەستخۆ ڤە تینە و ژ وێ سەر ناڤێ خۆ رۆمانەکا نو دنڤیسە.

شیرەتا جەلادەت بەدرخانی

بەلێ مە دیت کو جەلادەت بەدرخان مرۆڤەکی ژێهاتی و کێرهاتی بو. وێنەیێ وی ب ویوارێ مالا من ڤە، ل رەخ یێ ئەحمەدێ خانییە. ئەز ڤێ گیتارێ ب گۆتنا جەلادەت بەدرخانی خەلاس بکم. ڤێ گۆتنێ بکن گوستیلکا تلییا خۆ یان ژی گوهارکێ گوهێ خۆ:

“مالخرابنۆ عەیبە، شەرمە، فهێتە. ئان هینی زمانێ خۆ ببەن، ئان نەبێژن ئەم کوردن. بێ زمان کوردیتی ژ مەرە نە چ رومەتە، ژ مە رە رورەشییەکا گرانە”. (گۆتار: بەدەل بۆسەلی)

وەڵامێک بنووسە

bedelboseli.com